Terracotta: een traditioneel veelgebruikt materiaal | Terrecotte Europe
Terracotta spreekt met zijn warme, geveegde uiterlijk en zonnige gloed bij menigeen tot de verbeelding. Naast de eeuwenlange productie van materialen voor kerken, kathedralen, amfitheaters en woonhuizen en de potterie ten behoeve van de olijfolie-industrie, werd terracotta ook toegepast in de kunst. Door de gemakkelijk vormbare textuur van klei (in tegenstelling tot marmer of brons) is terracotta van oudsher een veelgebruikt materiaal dat ook in hedendaagse toepassingen prachtig tot zijn recht komt.
Religieuze toepassingen van terracotta
Terracotta wordt al sinds het Paleolithicum gebruikt. Er bestaan talloze religieuze figuren van mens en dier, die elk hun eigen rituele of religieuze functie hadden binnen de verschillende culturen in Zuidoost- en Centraal-Europa. Voorbeelden hiervan zijn de beeldjes uit Minoïsch Kreta en de Pakistaanse godinnenbeelden uit de periode tussen 3000 v.Chr. en 1500 v.Chr. Ook de terracotta kunstwerken uit Avanos in Turks Cappadocië, daterend uit 3000 v.Chr., werden gemaakt van klei uit de rivier de Kizilirmak, die dwars door het hart van de stad stroomt.
Minoan snake goddess figurines (Wikipedia)
In India en China werd terracotta ook vanuit een filosofisch perspectief bekeken: de Indiërs waren overtuigd van de heilzame werking van terracotta op het menselijk lichaam. In India bevindt zich een beroemd centrum voor terracotta tempels in Bishnupur, in het district Bankura.
Terracotta temple Bishnupur India, a famous centre for terracotta temples (Wikipedia)
Oude filosofische ideeën als de heilzame werking van terracotta op het menselijk lichaam kunnen ook worden toegeschreven aan de immense Terracotta Krijgers, die als grafgeschenk werden gegeven aan de eerste keizer van China, Qin Shi Huangdi, in de IJzertijd (221 v.Chr. – 206 v.Chr.).
In dezelfde provincie Shaanxi waar het Terracotta Leger werd gevonden, werd ook een aardewerken afvoerbuis ontdekt met een doorsnede van 3 meter.
De vier elementen in de productie van terracotta
3000 Jaar oude drainpijp gevonden in China (The History Blog)
In de Griekse oudheid (8e eeuw v.Chr.) werd de Griekse filosofie van het samenbrengen van de vier aardse elementen in terracotta (aarde en water: de grondstoffen, en lucht en vuur: het bakproces) prachtig vertegenwoordigd in de grondige en zorgvuldige afwerking en decoratie van het Griekse vazenwerk. De stilering van natuurlijke motieven (Myceens vazenwerk), de geometrische en symmetrische figuren (uit de geometrische periode) en het latere Attische vazenwerk, waarmee Athene in de 6e en 5e eeuw v.Chr. een leidende rol speelde in de productie van terracotta, zijn typische voorbeelden hiervan.
Attische vaas (Stichting Academisch Erfgoed)
Een meer diverse toepassing van terracotta is te vinden in de waternimfen die de Romeinen tussen 150 en 175 v.Chr. gebruikten die bij fonteinen werd geplaatst, in de gliraria die werden gebruikt voor het houden en vetmesten van slaapmuizen die in de bloeiperiode van het Romeinse rijk als een delicatesse werden beschouwd, en in de artistieke Campana reliëfs, vernoemd naar de Italiaanse verzamelaar Giampietro Campana, die deze reliefs als eerste publiceerde (1842).
Romeinse waternimf (Wikipedia)
Campana relief (Corinium Museum)
Sinds ca. 30 v.Chr. werd in Arezzo (Toscane) ‘terre sigillata’, oud-Romeins aardewerk met een glanzend oppervlak van kleislib, vervaardigd. Dit prachtige rode aardewerk, dat bijna drie eeuwen lang voornamelijk in het westelijke deel van het Romeinse Rijk werd gebruikt, werd met de hand gemaakt en soms versierd met reliëfs.
Terre sigillata (Rijksmuseum van Oudheden)
Veel later, in de middeleeuwen, werden in Nederland vaak beeldjes van pijpaarde en terracotta gevonden. In dezelfde periode werden zelfs kinderspeelgoedjes van terracotta gemaakt, zoals de tentoonstelling van het Museum van Oudheden in Leiden in 2010 zo prachtig liet zien. In de reguliere collectie stelt het museum allerlei andere voorwerpen van terracotta uit verschillende perioden ten toon.
Terracotta (Rijksmuseum van Oudheden)
Terracotta in kunst en architectuur
Na de afbeeldingen van religieuze figuren in verschillende culturen uit de prehistorie en de vertaling van goddelijke thema's in diverse 'hemelse' terracotta kunstwerken, zijn er terracotta bouwmaterialen gevonden die al 3000 jaar geleden in China en in Griekse en Romeinse architectuur en kunstwerken voorkomen.
De Grieken pasten als eersten terracotta systematisch toe: holle dakpannen en friezen (architectonische elementen). In China, tijdens de Westelijke Zhou-dynastie (1046 - 771 v.Chr.), experimenteerde men op grote schaal met terracotta voor de productie van geavanceerde bouwmaterialen. Grootschalig werd gebouwd met terracotta door de Romeinen voor vloeren, muren, badhuizen en waterleidingen. De Romeinen waren de eersten die de afmetingen van bakstenen standaardiseerden.
Romeins badhuis Coriovallum, Heerlen
Ook uit latere perioden zijn er vele mooie voorbeelden van terracotta die door de eeuwen heen zijn toegepast: de Basiliek van San Vitale in Ravenna, gebouwd in de 6e eeuw, de bakstenen gotiek uit de 12e eeuw, het Victoriaanse Bell Edison-gebouw in Birmingham (1896) en de prachtige geveldecoraties uit het begin van de 19e eeuw (de 'gouden eeuw' van terracotta).
Bell Edison Telefoongebouw Birmingham (Wikipedia)
Hoewel de tempels sinds de 6e eeuw voor Christus voornamelijk werden gebouwd van duurzaam natuursteen, volgens "de Griekse structuur als de meest perfecte structuur", is terracotta door de eeuwen heen ook in de architectuur gebruikt. Tempels, kerken en gevelornamenten werden bedekt met terracotta, zowel voor constructieve als decoratieve doeleinden, zoals bijvoorbeeld in de Paolo Kerk in S. Pietro Sovera.
Paolo Kerk in S. Pietro Sovera (Terrecotte Europe)
De achthoekige basiliek van San Vitale in Ravenna, een laat-antieke romaanse kerk uit de 6e eeuw v.Chr., wordt beschouwd als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Byzantijnse kunst en architectuur. De kerk werd in 521 in opdracht van Theodoric, koning der Ostrogoten, gebouwd en was de eerste die geëxtrudeerde holle terracotta buizen gebruikte voor de constructie, met name voor de koepel. Later evolueerde dit gebruik van terracotta in de architectuur naar moderne structurele kleitegels voor daken, muren en vloeren, vooral in brandwerende toepassingen. De kerk werd oorspronkelijk gebouwd in een achthoekige vorm met een centraal punt, maar zonder transept. Het transept werd later toegevoegd en week daarmee af van de standaarddefinitie van een basiliek als een kerk met een transept als symbool voor het kruis. De basiliek, met zijn rijke mozaïeken in het priesterkoor, is vooral bekend omdat het de enige grote kerk is die nog intact is uit de periode van de Oost-Romeinse keizer Justinianus I (540 v.Chr.).
Basilique San Vitale, Ravenna (Wikipedia)
Terracotta wordt al sinds de bronstijd gebruikt. Cilindrische terracotta buizen, gemaakt op Santorini, dienden mogelijk voor drainage. De Romeinen gebruikten terracotta, waarvan ze al lang wisten dat het veel minder gevaarlijk was dan loden afvoerbuizen, om water naar de fonteinen van hun Minoïsche paleizen te pompen.
Romeinse afvoerbuizen (romanaqueducts.info)
In mindere mate werd terracotta gebruikt in de Griekse Dorische orde. De vormen van de traditionele houten constructie waren nog steeds aanwezig, maar terracotta platen werden alleen gebruikt voor de bekleding van de belangrijkste delen en voor de dakbedekking. Een goed voorbeeld van een Dorische tempel is de Tempel van Hephaestus in Athene, waar de zuilen typisch zijn voor de Dorische architectuur. Hoewel het houten frame door de eeuwen heen is verdwenen, is deze tempel uniek. Het is de best bewaarde Griekse tempel ter wereld. Grote delen van het stenen plafond en de structuur van het dak zijn nog steeds intact.
Tempel van Hephaestus (Astoria Travel)
In de 7e eeuw v. Chr. maakte ongeglazuurd terracotta een grote artistieke en commerciële bloei door. Vooral in Etrurië (Italië) werd terracotta gebruikt voor fijne beschilderde vazen, votiefbeeldjes, bouwkeramiek, tempeldecoraties en sarcofagen en terracotta aardewerk. Tweekoppige kruiken (amforen) speelden een cruciale rol in de opslag en internationale handel van olijfolie.
Terracotta potterie (Terrecotte Europe)
De productie van olijfolie vond in die tijd plaats op de manier waarop oude beschavingen, zoals de Feniciërs, Grieken en Romeinen, rijpe olijven vermaalden: met stenen molens, vijzels en stampers en geperst met behulp van geweven vezelmatten.
In de 9e eeuw n.Chr. legden de Benedictijnen in Ligurië zich toe op de landbouw en de aanleg van terrasvormige olijfgaarden. Zo produceerden ze in hun kloosterordes aan de hand van nieuwe perstechnieken olijfolie voor gebruik in de kerk: rituelen, het zalven van zieken en als brandstof voor de eeuwige vlam in de kloosterkapellen. Door hun grootschalige productie werden de Benedictijner kloosters in de 15e eeuw belangrijke economische centra en handelshuizen in de regio voornamelijk voor de Italiaanse adel.
Benedictijner klooster Badia a Coltibuono (Wikipedia)
In de Etruskische architectuur werd houtconstructie tot het einde van de 6e eeuw v.Chr. ook bedekt met terracotta dakpannen, in navolging van de "Architectura" of "Tien Boeken over Architectuur" van Marcus Vitruvius Pollio (ca. 25 v.Chr.).
Tijdens de Middeleeuwen vond er weinig innovatie plaats in het gebruik van terracotta in de Europese architectuur. Zelfs in de eerste kloosters die tussen de 5e en 11e eeuw ontstonden, waarvoor de basiliek (de romaanse kerk met een transept als symbool voor het kruis) de basisvorm werd) werd terracotta niet noemenswaardig gebruikt.
In Noord-Europa, in de 12e eeuw, werd het gebruik van rode baksteen (gewassen en geoxideerde gebakken rivierklei met ijzeroxide) steeds belangrijker. Niet lang daarna ontwikkelde zich in Noord-Europa de baksteengotiek binnen de gotische architectuur. Deze stijl kenmerkt zich door het ontbreken van architectonische beeldhouwwerken (vanwege het lokale gebrek aan natuursteen zoals graniet, basaltlava, kalksteen, zandsteen en marmer) en het veelvuldig toepassen van creatieve muurindelingen, steenverbanden, opgebouwde ornamenten en afwisseling van steenkleuren en pleisterwerk. Kasteel Mariënburg (ook wel kasteel Malbork genoemd) in Polen, is een fraai voorbeeld van baksteengotiek. Het is het grootste bakstenen gotische gebouw ter wereld.
Slot Mariënburg, Polen (National Geographic)
Een typisch voorbeeld van de karakteristieke stijl, waarbij baksteenmetselwerk werd afgewisseld met lagen natuursteen, is de Sint Petrusbasiliek in Oirschot, Nederland, gebouwd in 1268. Deze kerk is opgetrokken uit baksteen met lagen tufsteen, wat de kerk een opvallend uiterlijk geeft.
Sint Petrusbasiliek, Oirschot (Wikipedia)
Pas in de 20e eeuw werden innovatieve architectonische toepassingen voor terracotta weer gezien, bijvoorbeeld als bekisting voor beton en voor gevelbekleding, zoals gebruikt in de Nationale Basiliek van het Heilig Hart in Koekelberg.
Basiliek van het Heilig Hart, Koekelberg (Wikipedia)
In de 13e eeuw werd tin-glazuur voor het eerst gebruikt als een dekkende witte achtergrond voor majolica-keramiek. Het aardewerk dankt zijn naam aan het eiland Mallorca, waarlangs de handel in aardewerk tussen het producerende Midden-Oosten en Italië plaatsvond. In de Renaissance werd Italiaans majolica op verschillende plaatsen in Noord- en Midden-Italië geproduceerd.
Italiaanse majolica-keramiek uit de Renaissance-tijd (Wikipedia)
In Frankrijk evolueerde het aardewerk tot 'faience' om het op Chinees porselein te laten lijken, waarbij de tin-glazuur-basis werd bedekt met een doorschijnende glazuurlaag met lood- en tin-oxiden, die vervolgens opnieuw werd gebakken.
Faience Luneville Saint-Clement (Wikipedia)
Het ‘gouden tijdperk’ van architectonisch terracotta
Historische stijlen als architectonische inspiratie Vanaf het midden van de 19e eeuw lieten ontwerpers, architecten en bouwers zich inspireren door historische stijlen waarin terracotta veelvuldig was gebruikt. Het Victoria and Albert Museum (1867-1880) in South-Kensington en het Natural History Museum of London (1879-1880) waren de eerste gebouwen waar in het Victoriaanse tijdperk massaal geproduceerde architectonische terracotta werd toegepast. Een gebakken mengsel van klei en water werd gebruikt voor niet-structurele, semi-structurele of structurele doeleinden aan de buiten- of binnenkant van een gebouw.
Victoria & Albert Museum London (Wikipedia)
National History Museum London (NHM)
Gebouwen uit deze periode kenmerken zich ook door een uitgebreider gebruik van gekleurde of polychrome terracotta, in tegenstelling tot de monochrome architectuur die in de decennia daarvoor de voorkeur genoot van architecten die zich bewust waren van de gevaren van 'overmatig kleuren' voor het architectonische concept. De Madison Square Presbyterian Church in Manhattan (1906), de Brooklyn Academy of Music (1908), de St. Ambrose Church in Brooklyn en de Brooklyn Masonic Temple (1909) getuigen allemaal van de grandeur van kleurrijke architectonische terracotta gevels en ornamenten.
Brooklyn Masonic Temple (Academia.edu)
Decoratieve gevelornamenten van terracotta werden in 1839 ontworpen door architect Willem Rose (1801-1877), regeringsarchitect van 1858 tot 1867 en stadsarchitect van Rotterdam van 1858 tot 1855, gebaseerd op het werk van zijn Duitse collega Karl Schinkel (1781-1841).
Terracotta gevelversiering (Joost de Vree)
Terracotta gevelversiering (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)
Decoratieve lijsten, decoratieve consoles en later cordonbanden, kariatiden, geornamenteerde kapitelen en gevelstenen werden gemaakt van terracotta, dat veel goedkoper en klimaatbestendiger was dan natuursteen, en andere materialen werden geïmiteerd. Rond 1900 werden er meer unieke ornamenten gemaakt die in de gevels werden ingemetseld om de door architecten bepleite 'eenheid in de gevel' te eren. Voorbeelden hiervan zijn het Vredespaleis in Den Haag en het Scheepvaarthuis in Amsterdam waar diverse symbolische reliëfs en decoraties onder de ramen, de twee walruskoppen boven de zijingang aan de Prins Hendrikkade en de emblemen van scheepvaartmaatschappijen in terracotta werden uitgevoerd. Veel van de terracotta-elementen zijn ontworpen door de beeldhouwer Hildo Krop, die tijdens de bouw (1913-1916) nauw samenwerkte met architect Joan van der Meij.
Na 1930 nam het gebruik van terracotta in gevelornamenten af door de komst van nieuwe grondstoffen zoals Portlandcement en de veranderende trends in de architectuur.
Een heel ander soort gevelornament uit het begin van de 19e eeuw, is te vinden in Amerika. Tijdens het Art Deco-tijdperk vonden er radicale veranderingen plaats in de Amerikaanse architectuur. De veelzijdige eigenschappen van terracotta, voorheen alleen gebruikt om hout, steen of metalen details op metselwerk te imiteren, werden nu benut om de meest magnifieke, opvallende ornamenten te creëren, zoals het Art Deco paneel aan de 5th Avenue in New York.
Terracotta art deco paneel op hetFrench Building 5th Avenue NY, H. Douglas Ives; Sloan & Robertson, 1926–27) verbeeldt de principes Vooruitgang, Integriteit en Waakzaamheid. Bron: ArtDeco.org Society of New York, "Art Deco Terracotta by architectural historian Susan Tunick"
Terracotta verenigingen
De National Terracotta Society Tot de jaren 1880 werd terracotta alleen gebruikt als imitatiesteen. Na de brand van Chicago in 1871 maakten Amerikaanse bouwbedrijven volop gebruik van de brandwerende eigenschappen van terracotta om de gietijzeren frames van de nieuw gebouwde wolkenkrabbers te beschermen. De National Terracotta Society werd opgericht om gerelateerde problemen aan te pakken zoals installatie, waterpenetratie en corroderen van metaal aan de binnenzijde. De vereniging publiceerde twee (1914 en 1924) veelgebruikte normen voor architectonisch terracotta, waarin constructiemethoden, verankeringssystemen, waterdichting en onderhoudsnormen werden beschreven.
_(14760399636).jpg)
Railway Exchange Building Architect and engineer (1920) (Wikipedia)
De Atlantic Terra Cotta Company Omdat de stad Perth Amboy in Middlesex County, centraal New Jersey, omringd werd door de rivieren Raritan (in het zuiden), Arthur Kill (in het noorden en oosten) en Woodbridge (in het westen), beschikte de stad over een rijke kleivoorraad die beroemd werd om zijn perfecte textuur voor het maken van terracotta. De Atlantic Terra Cotta Company, opgericht in 1846 als A. Hall and Sons Terra Cotta, was een van de eerste succesvolle en een van de grootste terracottafabrikanten in de Verenigde Staten die gebruik maakte van de klei uit New Jersey. Door de fusie met de Excelsior Terra Cotta Company, de Standard Terra Cotta Company en de Atlantic Terracotta Company van Staten Island, werd de concurrentie van kleinere terracottabedrijven geëlimineerd. Het bedrijf, dat aanvankelijk porselein en huishoudelijke artikelen produceerde, ging in de beginjaren van de 20e eeuw over op de productie van terracotta bakstenen en tegels voor opmerkelijke gebouwen zoals het Woolworth Building, waar gekleurde terracotta werd gebruikt om architectonische details te accentueren, het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten en het Philadelphia Museum of Art.
Atlantic Terracotta Company (Brownstoner)
Terracotta vandaag de dag
Tegenwoordig staat terracotta weer volop in de belangstelling. Handgemaakte of machinaal vervaardigde terracotta producten zoals gevelbekleding, zonwering van terracotta 'platen' en vloer- en wandtegels worden veelvuldig in de architectuur gebruikt vanwege de duurzaamheid, weerbestendigheid en energiebesparende eigenschappen van het materiaal.
Certificering De meeste terracotta producenten zijn tegenwoordig gecertificeerd. Een belangrijk aspect van deze certificering is de temperatuur waarop terracotta wordt gebakken. Naast oxiderend of reducerend bakken, wat de uiteindelijke rode of grijze kleur van het product beïnvloedt, zijn bakken op de juiste temperatuur en de baktijd van cruciaal belang voor de weerstand tegen temperatuurschommelingen en vorstschade als gevolg van waterabsorptie van het materiaal. Aardewerk, gevelbekleding, decoraties en terracotta wand- en vloertegels kunnen daarom gegarandeerd vorstbestendig worden geproduceerd.
Ook het ‘ademende’ en vorstbestendige terracotta aardewerk heeft een aanzienlijke comeback gemaakt. Terracotta bloempotten voorzien de wortels van planten van zuurstof van buitenaf, wat de wortelgroei stimuleert, het risico op wortelrot vermindert en de planten beschermt tegen extreme temperaturen. Om deze reden is het ook mogelijk om planten uit zuidelijke streken, zoals olijf-, citrus- en palmbomen, oleanders en cactussen, in koude gebieden te houden. Grote potten worden traditiegetrouw zonder mallen gemaakt en volledig met de hand gevormd. De kleilagen waaruit de pot is opgebouwd, worden één voor één met de hand gerold en vervolgens wordt de pot handmatig gedecoreerd.
Terracotta potterie (Terrecotte Europe)
Terracotta als integraal onderdeel van de architectuur en de oplossing voor de huidige klimaatproblemen; duurzaam ontwerpen en bouwen met natuurlijke terracotta
Terracotta is gebakken aarde of klei en daarom een natuurlijk materiaal dat op een milieuvriendelijke manier wordt geproduceerd zonder toevoeging van kunstmatige of schadelijke stoffen. Bij de productie en toepassing van terracotta wordt bewust omgegaan met energiebronnen en het efficiënte gebruik en hergebruik van grondstoffen en het eindproduct.
Het klimaatvriendelijke productieproces van terracotta De klei en het zand, die worden gewonnen uit de eigen steengroeven van de producenten, bevatten mineralen zoals zoutkristallen, die de structuur van het eindproduct na het bakken bepalen. Hoewel een aantal producenten ook machinaal produceert, verwerken de meeste producenten de klei vaak nog op de traditionele handmatige manier waarbij de klei handmatig in ringen wordt gelegd voor de productie van terracotta potten of in (walnoten-) houten mallen wordt geperst voor de productie van terracotta tegels; een arbeidsintensief proces dat relatief lang duurt in vergelijking met machinaal geproduceerd terracotta, waarbij de klei voor de productie van tegels in mallen wordt geperst via transportsystemen.
Omdat de winning van grondstoffen voor de productie van terracotta veelal uit eigen steengroeven plaatsvindt, brengt dat geen transportkosten met zich mee en voorkomt op die manier belasting van het milieu.
De handmatige vervaardiging van terracotta tegels (Terrecotte Europe)
Terracotta tegels Voordat de in mallen geperste kleitegels worden gebakken, worden ze plat op de grond in een open ruimte gelegd om de natuurlijke droogcyclus te voltooien. Er worden dus geen extra energiebronnen gebruikt om de tegels te drogen. Door de lagere luchtvochtigheid verloopt het droogproces in de zomer sneller dan in de winter.
Na de eerste droogcyclus worden de tegels zes dagen lang in een energiezuinige oven gebakken op een temperatuur die langzaam oploopt tot ongeveer 1040 °C. Waar het om handgemaakte tegels gaat, worden ovens gebruikt die vaak met olijfhout worden gestookt om de karakteristieke kleurvariaties van terracotta te waarborgen. De kleurschakeringen ontstaan door de plaatsing van de tegel in de oven. Omdat de temperatuur in de bovenste delen van de oven hoger is dan in de onderste delen, vormen de vlammen langs elke individuele tegel een natuurlijk bakpatroon. Dit levendige patroon, dat per tegel verschilt, creëert een warme en uitnodigende sfeer wanneer de tegels zijn geplaatst.
Na het bakken worden de tegels afgekoeld tot kamertemperatuur, waarna ze worden gecontroleerd en zorgvuldig geselecteerd. Tegels die niet aan de kwaliteitseisen voldoen, worden vermalen en hergebruikt als grondstof.
Tot slot worden goedgekeurde tegels in een waterbad ondergedompeld om de nog aanwezige zoutmineralen af te breken die scheuren in de tegel kunnen veroorzaken als ze niet voldoende worden afgekoeld. Dankzij de hoogwaardige klei en het gebruikte productieproces zijn de tegels vorstbestendig tot -45 °C, waardoor ze ook in koude continentale klimaten gebruikt kunnen worden.
Het glazuren van terracotta tegels Om terracotta geschikt te maken voor glazuren (het aanbrengen van een glasachtige laag die smelt tijdens het bakproces) of voor engoberen (het aanbrengen van een kleihoudende suspensie waaraan kleuroxiden zijn toegevoegd die ook smelt tijdens het bakproces en die bakstenen en dakpannen een glans geeft), heeft terracotta een lage baktemperatuur nodig. Dat betekent lage energiekosten. Glazuur en engoberen zorgen ervoor dat het product glans krijgt, wat het niet alleen een decoratief, maar ook een beschermend aspect geeft. Glazuur en engoberen worden voornamelijk gebruikt bij de productie van terracotta serviesgoed, wandtegels, bakstenen en dakpannen.
Het eindproduct Elk handgemaakt terracotta stuk, of het nu een pot of een tegel is, is uniek. Geen enkel handgemaakt stuk is hetzelfde als een ander; kleine afwijkingen in vorm en kleurverschillen, die het gevolg zijn van de handmatige bewerking, maken het product interessant en uniek! De onregelmatig afgeronde hoeken en de kleurvariaties van een terracotta tegel, ontstaan door het bakken in een hout gestookte oven, verrijken elk interieur met een levendige sfeer.
Terracotta vloertegels (Terrecotte Europe)
Veelzijdige en milieuvriendelijke toepassing dankzij de duidelijke klimaatvoordelen van terracotta
De veelzijdigheid en duurzaamheid van terracotta, dankzij de gemakkelijk vormbare textuur van de klei in tegenstelling tot marmer of brons, maken het geschikt voor vele doeleinden. Terracotta aardewerk en kookgerei worden al eeuwenlang beproefd vanwege hun vermogen om warmte vast te houden. In de architectuur worden terracotta gevelornamenten, dakpannen en metselwerk over de hele wereld toegepast vanwege de weerstand tegen brand en temperatuurschommelingen, vorstbestendigheid en isolerende werking. Terracotta zou ook goed gebruikt kunnen worden in 'natuur-integrerende gebouwen', aangezien dat concept niet beperkt is tot gebouwen, maar zich uitstrekt tot de ruimtes daarbuiten.
In tegenstelling tot andere materialen zoals hout, steen en andere synthetische materialen, is het risico op scheuren als gevolg van deze eigenschappen van terracotta minimaal. In 1871, toen houten constructies traditioneel werden gebruikt in de woningbouw, leidde de brand van Chicago tot het grootschalige gebruik van terracotta om de structuren van de nieuwe Amerikaanse wolkenkrabbers beter te beschermen tegen brand.
De Universiteit van Queensland in Brisbane heeft terracotta in de vorm van 'platen' toegepast als isolatie en zonwering langs de gevel van het universiteitsgebouw, waar fel zonlicht op valt. Doordat terracotta ook kleurecht is, verandert de warme rode of okerkleurige tint die ontstaat door de verbranding van kalk en mineralen zoals ijzer in de klei tijdens het bakproces, niet, zelfs niet bij langdurige blootstelling aan zonlicht. In de context van energiezuinige architectuur is de toepassing van terracotta gevelsystemen, die een natuurlijk ventilatie-effect creëren door de opwaartse luchtstroom van warme lucht en zo een isolerende laag vormen tussen de gebouwconstructie en de gevelbekleding, een fantastische energiebesparende en weerbestendige toepassing van dit veelzijdige en natuurlijke product.
University of Brisbane Terracotta zonwering (Architectuur.nl)
Hoewel terracotta vorstbestendig is (mits op de juiste temperatuur gebakken), heeft het tegelijkertijd een groot vermogen om water te absorberen vanwege de poreusheid van het materiaal. Terracotta is daarom een uitstekend materiaal gebleken voor het kweken van planten. In de middeleeuwen werden grote terracotta potten in aanzienlijke aantallen geproduceerd voor de olijfindustrie. In Benedictijner kloosters werden olijfbomen met de hand gekweekt om te voorzien in de vraag naar olijfolie aan het koninklijk hof. In de regio Impruneta in Italië worden dergelijke handgemaakte potten nog steeds geproduceerd, tegenwoordig ook voor de opslag van wijnen zoals Chianti.
Als vloertegel vereist terracotta weinig onderhoud, omdat het een hoge slijtvastheid heeft. Terracotta vloertegels zijn vorstbestendig, geluidsabsorberend, verkrijgbaar in verschillende maten en afgewerkt met een antisliplaag. Een terracotta vloer verlaagt de energiekosten doordat het materiaal warmte vasthoudt waardoor het perfect te combineren is met vloerverwarming. Terracotta is kleurecht; de warme rode of okerkleur, die ontstaat door de verbranding van kalk en mineralen zoals ijzer in de klei tijdens het bakken, verandert niet, zelfs niet bij langdurige blootstelling aan fel zonlicht.
Het snijafval dat vrijkomt bij het correct leggen van tegels kan goedkoop worden gerecycled. Het meeste snijafval is afkomstig van tegels in verschillende formaten, die speciaal zijn gemaakt om in een patroon te worden gelegd, zoals het 'Romaans' verband.
Vloerpatroon Romaans verband (Terrecotte Europe)
Terracotta tegels met een glazuurlaag, zoals wandtegels, kunnen met een bepaalde slijptechniek worden 'getrommeld' zodat ze als mozaïekstenen kunnen worden hergebruikt.
Geglazuurde terracotta wandtegels (Terrecotte Europe)
Recycling en hergebruik van terracotta Omdat terracotta een natuurlijk materiaal is, kan het snel, goedkoop, gemakkelijk en eenvoudig worden gerecycled, bijvoorbeeld door verpulvering. Terracotta kan daarom voordelig voor diverse doeleinden worden hergebruikt. De hoeveelheid afval die tijdens de verschillende fasen van het productieproces en de daaropvolgende installatie van de tegels ontstaat, is minimaal. Niet alleen wordt de overtollige klei, die vrijkomt na het persen in mallen, direct hergebruikt in het productieproces, maar ook worden alle tegels die niet meer verkoopbaar zijn, vermalen tot grind in verschillende formaten en op de markt gebracht.
Terracotta in restauratieprojecten
Overheidsvoorschriften In navolging van de Grondbeginselen en voorschrift voor het behoud, de restauratie en de uitbreiding van oude bouwwerken (1917) van de Nederlandse Oudheidkundige Vereniging en het Verdrag van Granada (1985), formuleert de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed in haar brochure van februari 2019 “Uitgangspunten en overwegingen; advies over gebouwde en groene nationale monumenten” negen uitgangspunten met betrekking tot “alle werkzaamheden aan monumenten – onderhoud, restauratie, renovatie, behoud, sloop, verplaatsing, reconstructie, etc.” Mits de milieuvergunning wordt verleend, biedt de Nederlandse overheid financiële steun bij de restauratie van dergelijke monumenten, rekening houdend met “het bevorderen van het gebruik van monumenten, de monumentale waarden en de behoeften en doelen van het monument voor het hedendaagse leven”.
Uitgangspunten en overwegingen; advies over gebouwde en groene nationale monumenten
De brochure van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed uit februari 2019 is een van de instrumenten van de Nederlandse overheid om de toekomst van het Nederlandse culturele erfgoed te waarborgen. Daaronder valt ook groen cultureel erfgoed zoals landhuizen. Landgoederen, stadsparken, openbare tuinen, verdedigingswerken en begraafplaatsen vallen onder de wettelijke bescherming van de Wet Milieuwetgeving (Wabo of Erfgoedwet), die "het belang van het behoud van monumenten afweegt tegen het belang van de aanvrager". De wet is in het algemeen van toepassing op ingrepen zoals "het slopen, verstoren, verplaatsen of op enigerlei wijze wijzigen van een nationaal monument, of het restaureren, gebruiken of hebben gebruikt van een nationaal monument op een manier die het monument aantast of in gevaar brengt". De nationale overheid, provincies en gemeenten beschermen één procent van de ongeveer tien miljoen bouwwerken in Nederland, waarvan bijna 62.000 nationale monumenten zijn.
Vereisten bij historische restauratie Prestigieuze restauratieprojecten, die gepaard gaan met zeer specifieke eisen, omvatten vaak het gebruik van gereconstrueerde bouwmaterialen en de eis om de authentieke architectonische structuur te behouden, historische elementen terug te brengen, bepaalde historische bouwmaterialen na te bootsen en de kleuren af te stemmen op de historische structuur. Terrecotte Europe heeft ruime ervaring in de begeleiding en afhandeling van historische restauratie- en renovatieprojecten en hanteert daartoe een specifiek op de klant afgestemd protocol geformuleerd.
Vereisten bij restauratie; Projectvoorbeelden (Terrecotte Europe)
Lees meer over de restauratie van Kasteel Leipzig (Terrecotte Europe)
De blijvende schoonheid van terracotta
Vespasiano Gonzaga (1513-1591) bouwde op de zandige afzettingen van de rivieren de Po en de Oglio zijn “Citta Ideale”: een renaissance stad naar Romeins voorbeeld. Zijn “klein Athene” vormde met een met zes bastions versterkte stad met daarbinnen schitterende gebouwen zoals het Teatro all’ Antica, opgetrokken uit behakte blokken gebosseerd natuursteen en voorzien van handgemaakte terracotta vloeren en details. Tot op de dag van vandaag fascineert de subtiele combinatie van de rode terracotta tegels van het hertogelijk theater met de rijk gedecoreerde wanden en zuilen, de klassieke oudheid-stijl die de Renaissance zo typeerde.
Lees meer over Gonzaga's Citta Ideale en het Teatro all' Antica (Terrecotte Europe)
Terracotta vloeren
Terracotta tegels, zowel handmatig als machinaal gemaakt van de kleiachtige slib van rivieren, zijn verkrijgbaar in een breed scala aan kleuren en formaten. Het 'vlammeneffect' dat ontstaat door de manier waarop de tegels in een hout gestookte oven worden gebakken, geeft elke tegel een eigen, individuele kleurschakering, wat de vloer een levendig effect geeft.
Terracotta vloertegels (Terrecotte Europe)
Een terracotta vloer als basis voor een interieur, terras of tuin biedt veel ontwerpmogelijkheden dankzij het neutrale kleurenpalet. Prachtige combinaties met contrasterende, heldere kleuren of patronen zijn mogelijk, en kunstobjecten komen door het ruimtelijke effect van de vloer veel beter tot hun recht.
Voor elk project zijn hoogwaardige, duurzame en onderhoudsvriendelijke vloeren beschikbaar. Naast de ongeëvenaarde en superieure kwaliteit terracotta uit Impruneta, waar de klei meer mineralen bevat die de uiteindelijke structuur van de tegel bepalen, zijn er ook hoogwaardige terracotta vloeren uit andere delen van Italië.
Gemakkelijk onderhoud en duurzaamheid spelen over het algemeen een belangrijke rol bij de keuze van de juiste vloer. In dat opzicht, en ondanks de visueel aantrekkelijke eigenschappen, lijkt terracotta misschien niet de gemakkelijkste optie. Eenmaal gelegd, kan het gevoel van comfort en welzijn dat zo'n natuurlijke, handgevormde vloer oproept, echter wel de doorslag geven.
In tegenstelling tot een vloer van keramische tegels, die machinaal van cement worden gemaakt met een gelijkmatige dikte, vereist het leggen en onderhouden van een handgemaakte terracotta vloer professionele expertise. De technieken verschillen fundamenteel van die van een vloer van andere materialen zoals cement, kunststof tegels of hout.
De handgemaakte terracotta tegel, die door het handmatig vormen van het materiaal in dikte kan variëren, is gemaakt van klei, een natuurlijk en van nature poreus materiaal dat vloeistoffen absorbeert wanneer het 'rauw' op de lijmlaag wordt aangebracht. Om die reden moeten terracotta tegels vóór het leggen met water worden gewassen en moet een speciale flexibele lijm worden gebruikt. Het gebruik van een troffel met de juiste maat om de diktes te absorberen is noodzakelijk voor een gelijkmatige en correcte egalisatie van de vloer. Het voorbehandelen van de tegel met een wasproduct en het gebruik van een voegmiddel dat aan speciale eisen voldoet, voorkomt beschadiging van de tegel door het voegmiddel.
De keuze van het voegmiddel bij het leggen van tegels is vanuit milieubewust oogpunt het overwegen waard. Een voegmiddel met zo min mogelijk kleurstoffen lijkt een 'betere' voeg te zijn. Over het algemeen is een smalle voeg tussen de tegels duurzamer dan een brede. Dit komt doordat de voeg zachter en kwetsbaarder is dan de tegels, waardoor deze na verloop van tijd kan dichtslibben. Door deze eigenschap verhogen brede voegen het risico op beschadiging, waardoor tegels vervangen moeten worden. Hoewel er meer tegels nodig zijn bij een smalle voeg dan bij een brede voeg, heeft een smalle voeg voor- en nadelen; terracotta tegels zijn gemaakt van een natuurlijk, energiezuinig materiaal en een smalle voeg voorkomt beschadiging en vervanging van de tegels.
Naast het kiezen van het juiste voegmiddel en het gebruik van een 'schoon' voegmiddel, is het verwijderen van de cementfilm door alleen met water te reinigen over het algemeen voldoende. Moeilijker te verwijderen vlekken kunnen worden behandeld met specifieke, in de handel verkrijgbare producten. Het is aan te raden de vloer vooraf door de fabrikant te laten impregneren met olie, zodat er geen vloeibare vlekken, zoals wijnvlekken, in de tegels kunnen doordringen. Indien gewenst kan de olie worden voorzien van een kleurstof om de natuurlijke kleur van de vloer meer 'diepte' te geven. Indien nodig kan de vloer worden behandeld met een wasproduct.
Lees meer over de installatie van een terracottavloer (Terrecotte Europe)
Kennis en expertise in de installatie en het onderhoud van terracotta vloeren zijn essentieel voor het behoud van een terracotta vloer. Het leggen van terracotta tegels vereist een fundamenteel andere techniek dan vloeren van andere materialen zoals cement, kunststof tegels of hout. Terracotta is een levend en ademend materiaal; installatie, reiniging en onderhoud vereisen specifieke kennis, expertise en vaardigheden.
Lees meer over professionele reiniging en onderhoud (Terrecotte Europe)
Vloeren waarvan ten onrechte wordt aangenomen dat ze na een aantal jaren verkleurd zijn, hebben waarschijnlijk eerder reiniging nodig dan vervanging. Afhankelijk van hoe vuil de vloer na een aantal jaren is geworden, is het voldoende om de vloer om de paar jaar door een expert te laten reinigen om mogelijke aantasting van de bovenste laag van de vloer door willekeurige schoonmaakproducten te voorkomen.
Terracotta wandtegels
Handmatig en volgens eeuwenoude Italiaanse tradities vervaardigde terracotta wandtegels zorgen door hun subtiele imperfecties voor een levendig en authentiek wandbeeld. Terracotta wandtegels laten zich eenvoudig combineren met andere materialen zoals natuursteen, hout of beton voor een krachtig designcontrast. Daarnaast zijn ze onderhoudsvriendelijk en slijtvast, waardoor ze langdurig hun uitstraling behouden.
Terracotta wandtegels (Terrecotte Europe)
Terracotta bouwmaterialen
De technieken van de producenten van terracotta bouwmaterialen hebben de renovatie van oude historische gebouwen mogelijk gemaakt, zoals de koepel in Florence, het Colosseum in Rome en andere oude gebouwen. Tegenwoordig worden terracotta bouwmaterialen vooral toegepast voor het terugbrengen van de oude glorie van historische gebouwen en hun kenmerkende historische elementen.
How Brunelesschi built the world's biggest dome (Metalocus)
Terracotta bouwmaterialen (Terrecotte Europe)
Terracotta aardewerk potterie
De productie van terracotta aardewerken potten vindt plaats volgens specifieke criteria, geworteld in een lange historische traditie. Italië is immers van oudsher een land waar terracotta wordt geproduceerd, zoals dakpannen, bouwmaterialen en wand- en vloertegels en vooral aardewerk potterie, oorspronkelijk geproduceerd voor het kweken van olijfbomen voor de olijfolie-industrie.
Voor de productie van terracottapotten wordt klei uit Italiaanse rivieren handmatig gevormd met behulp van mallen. Ook het decoreren en afwerken gebeurt met de hand, waarna de potten na een droogproces van 48 uur twee keer worden gebakken op 1200 graden zodat de vorstbestendigheid is gegarandeerd. Na het bakken vindt inspectie en eindafwerking met de hand plaats.
Terracotta potterie (Terrecotte Europe)
Andere gebruiksvoorwerpen en materialen van terracotta
Op de traditionele manier handmatig geproduceerde wandtegels, -panelen en wandmozaïeken -veelal handbeschilderd-, afwerkranden voor trappen en zwembaden, geventileerde gevelsystemen, opbergruimten voor wijnopslag en potterie bijvoorbeeld ten behoeve van de watervoorziening in de ecologische landbouw...
... en kookgerei; met terracotta kan het allemaal!
Chinese claypots used for cooking food or medicine (Wikipedia)
Bronnen
· Architectuur.nl
· Architectuur- en Bouwgeschiedenis in Perspectief: Bouwen en Bouwkunst in De Nederlanden en de westerse wereld”, Bart Verbrugge en Marcel Teunissen, 2018
· “Art Deco Society of New York, Art Deco Terracotta”, Susan Tunick, Architectural Historian · Boundless Resources
· Bouwstijlen, http://home.kpn.nl/bartb/studiepunt/renaissanceenbarok.html
· Brownstoner
· Friends of terracotta, https://www.friendsofterracotta.org/ · Historic England
· The History Blog
· Hoe het tijdperk van de Italiaanse renaissance wordt aangeduid. Een inleiding tot de kunst van de Italiaanse renaissance, https://femininefresh.ru/nl/products/kak-oboznachaetsya-epoha-italyanskogo-vozrozhdeniya-vvedenie-v/
· Roman Architecture in the ages after, projects.leadr.msu.edu · Rome. Geschiedenis en kunst vanaf de Renaissance, https://www.belpaese.nl/B2SGESRN.HTML
· Terracottafabriek van E.C. Martin, http://www.capriolus.nl/nl/content/martin-terracottafabriek-van-ec (keramiek restaurator Michiel Overhoff, Amsterdam)
· Terracotta gevelversiering, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Brochure oktober 2018
· Uitgangspunten en overwegingen advisering gebouwde en groene rijksmonumenten, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Brochure februari 2019
· Venetiaanse renaissance architectuur, https://nl.frwiki.wiki/wiki/Architecture_de_la_Renaissance_v%C3%A9nitienne
· Vitrivius, https://static.kunstelo.nl/ckv2/hof/hofcultuur/alberti/alberti2.htm · Wikipedia
· Stokroos, Meindert, Terra cotta in Nederland. Het gebruik van terra cotta en kunststeen in de 19e eeuw, Amsterdam, GBM 1985
· Alle in deze blog gebruikte links naar externe bronnen
Voor verdere studie
· "The Allure of glazed terracotta in Renaissance Italy", Zuzanna Zarnecka
In her richly illustrated study, Sarnecka brings together devotional glazed terracotta produced in Italy by the Della Robbia family and by unidentified contemporaries working in the same medium to propose a new way of thinking about the religious art in Renaissance Italy.
· "Routledge Handbook of Sustainable Heritage", Kalliopi Fouseki, May Cassar, Guillaume Dreyfuss, Kelvin Ang Kah Eng
This handbook presents cutting-edge and global insights on sustainable heritage, engaging with ideas such as data science in heritage, climate change and environmental challenges, indigenous heritage, contested heritage and resilience. It does so across a diverse range of global heritage sites.
· "Terra-cotta in Architecture", Walter Greer
A comprehensive guide to the use of terra cotta in architectural design. The book is divided into several chapters, each of which covers a different aspect of terra cotta use in architecture, including its history -tracing its use back to ancient civilizations and its evolution over time-, manufacturing process -explaining how terra cotta is made and the different types of molds and techniques- and practical applications of terra cotta in architecture and construction, including its use in facades, cornices and other decorative elements.
· "The Terracotta Army Uncovered: Discovering the hidden past of China's First Emperor and his Terracotta Warriors", Jerry Rich
This immersive exploration unravels the enigmatic tale of the renowned Terracotta Army, a silent army of clay warriors guarding the afterlife legacy of China's First Emperor, Qin Shi Huang.
· "Steengoed", Cees Meijs
Onze straten en pleinen zijn vol van details zoals kunstige metselverbanden, sierlijke muurankers, bijzondere dakpannen en mooie uithangborden. Maar: je gaat het pas zien als je het door hebt. Steengoed omvat een staalkaart van die details. De hoofdstukken beginnen met een beknopte toelichting over een materiaal of een constructie.
· "Architectural Terra Cotta: Design Concepts, Techniques and Applications", Donald Corner, John Rowell
Architectural Terra Cotto examines the evolution of terra cotta and prepares architects and builders to make new, creative uses of the timeless material. Terra Cotta is among the oldest of manufactured building products, yet is has once again become a material of choice in contemporary facade design.
· "Terra-Cotta Architecture of North Italy", Lewis Gruner
Explore the rich heritage of Northern Italy's architectural splendor, capturing the intricate designs and enduring appeal of terracotta studies from the 12th to 15th centuries.
· "Victorian Brick and Terra-Cotta Architecture in Full Color", Pierre Chabat
Rare portfolio of 541 beautiful full-color architectural drawings illustrating the imaginative use of brickwork and terra-cotta appliqués in Victorian revival styles. 682 Illustrations.
· "Baksteen", James W.P. Campbell
Geïllustreerd met spectaculaire, speciaal voor dit boek gemaakte foto’s, is BAKSTEEN een geschiedenis van het gebruik van baksteen door architecten in alle tijdperken. Het boek geeft tevens een overzicht van de technieken waarmee bakstenen gemaakt en verwerkt worden en is tegelijkertijd een essay over architectuur- en cultuurgeschiedenis.
